Magacaabista iyo xil-ka-qaadista mas’uuliyiinta dowladda Soomaaliya ayaa weli socota, iyadoo doodda siyaasadeed ay sii xoogeysaneyso su’aal ku saabsan halka uu marayo dastuurka cusub iyo goorta si buuxda loogu dhaqmi doono.
Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda xilgaarsiinta Soomaaliya, Xamsa Cabdi Barre, ayaa xilalka ka qaaday laba xubnood oo ka tirsanaa Golaha Wasiirrada, kuwaas oo ka kala tirsanaa Wasaaradda Hawlaha Guud, Dib-u-dhiska iyo Guriyeynta iyo Wasaaradda Dekedaha iyo Gaadiidka Badda.
Wareegto uu saxiixay Ra’iisul Wasaaruhu maanta oo Arbaco ah, 4-ta Nofeembar 2026, ayaa lagu sheegay in xilalka laga qaaday Wasiiru-dowlaha Wasaaradda Hawlaha Guud, Dib-u-dhiska iyo Guriyeynta, Saciid Maxamed Maxamuud, iyo Wasiir-ku-xigeenka Wasaaradda Dekedaha iyo Gaadiidka Badda, Fartuun Cabdiqaadir Faarax.
Go’aanka xil-ka-qaadista ayaa lagu sheegay inuu ku saleysan yahay qodobbada 120-aad, farqaddiisa labaad, iyo 117-aad ee Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, iyo sidoo kale Xeer-hoosaadka Golaha Wasiirrada iyo shuruucda dalka.
Wareegtada ayaa lagu xusay in tallaabadu la xiriirto hannaanka daahfurnaanta, isla-xisaabtanka iyo dowlad-wanaagga, iyadoo sidoo kale la tixgelinayo muhiimadda ay leedahay ilaalinta habsami-u-socodka howlaha labada wasaaradood.
Xil-ka-qaadista ayaa dhaqan gashay markii uu saxiixay Ra’iisul Wasaaruhu. Hase yeeshee, wareegtada laguma faahfaahin sababaha gaarka ah ee labada mas’uul xilalka looga qaaday.
Dastuurka cusub iyo su’aasha weli taagan,Xil-ka-qaadistan ayaa kusoo beegmeysa xilli ay dad badan is weydiinayaan halka uu marayo dastuurka cusub ee Soomaaliya iyo heerka uu gaarsiisan yahay dhaqan-gelintiisu.
Dastuurku waa saldhigga sharci ee lagu qeexo awoodaha hay’adaha dowladda, waajibaadka madaxda, xuquuqda muwaadiniinta iyo xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Sidaas darteed, marka ay socdaan magacaabisyo iyo xil-ka-qaadisyo, waxaa muhiim ah in la ogaado awoodda sharci ee lagu saleeyo go’aannadaas.
Doodda taagan waxay ka weyn tahay xil-ka-qaadista laba mas’uul. Waxay taabaneysaa su’aal ku saabsan sida dastuurka loo dhaqan-gelinayo, qodobada hadda shaqeynaya iyo kuwa weli u baahan sharciyo ama habraacyo dheeraad ah.
Dastuurka waa la ansixiyey, balse hirgelintiisu weli waa hawl socota,Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa 4-tii Maarso 2026 ansixiyey wax-ka-beddelladii harsanaa ee dastuurka, Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuudna wuxuu saxiixay 8-dii Maarso 2026.
Dowladda Federaalka ayaa ku dhawaaqday in dib-u-eegistii dastuurka la soo afjaray, isla markaana hirgelintiisu bilaabatay. Hase yeeshee, waxaa jira kala duwanaansho u dhexeeya ansixinta dastuurka iyo in dhammaan qodobadiisa si buuxda loogu dhaqmo.
Qaar ka mid ah qodobada dastuurka waxay u baahan yihiin sharciyo dheeraad ah, habraacyo, hay’ado iyo go’aanno siyaasadeed si ay si dhab ah ugu shaqeeyaan.
Arrintan ayaa dhalisay su’aal ay shacabka iyo siyaasiyiintu is weydiinayaan: haddii dastuurka la ansixiyey, maxaa weli loo baahan yahay in la dhammaystiro si nidaamka cusub uu uga muuqdo maamulka hay’adaha dowladda?
Dowladda oo sheegtay in hirgelintu marxalado ku socoto,14-kii Oktoobar 2026, Golaha Wasiirrada Soomaaliya ayaa ansixiyey qaraar ku saabsan hirgelinta dastuurka dib loo eegay. Waxaa sidoo kale la magacaabay guddi wasaaradeed oo loo xilsaaray diyaarinta sharci qeexaya qaab-dhismeedka dowladda, tirada wasiirrada iyo waajibaadka hay’adaha dowladda.
Sida uu sheegay Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta, guddiga waxaa la siiyey muddo laba bilood ah si uu u diyaariyo hindise-sharciyeedka.
Xamsa Cabdi Barre ayaa sheegay in dastuurku dhaqan-gal yahay, balse hirgelintiisu ay mari doonto marxalado kala duwan.
Wasiirka Cadaaladda iyo Arrimaha Dastuurka, Xasan Macallin Maxamuud, ayaa sidoo kale sheegay in hirgelinta dastuurku u baahan karto waqti dheer, maadaama qodobadiisu ay isku xiran yihiin, qaarna ay ku xiran yihiin sharciyo iyo hay’ado cusub.
Tani waxay muujinaysaa in dowladda ay dastuurka u aragto mid dhaqan-gal ah, balse ay weli socoto diyaarinta nidaamyada lagu dhaqan-gelinayo.
Xil-ka-qaadista iyo saldhigga sharci,Wareegtada xil-ka-qaadista labada mas’uul waxay si cad u xustay qodobo ka tirsan dastuurka iyo shuruucda dalka. Taasi waxay muujinaysaa in dowladda ay go’aankeeda ku saleysay awood sharci oo ay sheegtay inay leedahay.
Hase yeeshee, magacaabis ama xil-ka-qaadis kasta si toos ah ugama dhigna in dastuurka cusub si buuxda loo dhaqan-geliyey, sidoo kalena ma caddaynayso in dastuurka la hareer maray.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro awood sharci oo dastuurku siiyey hay’ad ama mas’uul iyo qodob u baahan sharci cusub ama habraac aan weli la dhammaystirin.
Dastuurku wuxuu qeexayaa awoodaha Madaxweynaha, Ra’iisul Wasaaraha, Golaha Wasiirrada, Baarlamaanka iyo hay’adaha kale. Haddii sharciyada lagu faahfaahinayo awoodahaas aan weli la diyaarin, waxaa dhici karta in hay’adaha qaarkood ay sii adeegsadaan sharciyo iyo habraacyo hore.
Sidaas darteed, waxaa muhiim ah in dowladda ay si cad u sheegto qodobada dastuurka ee hadda lagu shaqeynayo iyo kuwa sugaya sharciyo dheeraad ah.
Khilaafka siyaasadeed oo caqabad ku ah hirgelinta,Dastuurka cusub ma helin taageero siyaasadeed oo loo dhan yahay. Puntland, Jubaland iyo qaar ka mid ah siyaasiyiinta mucaaradka ayaa diiday wax-ka-beddellada, iyagoo ku doodaya inaan si ku filan loogu wada heshiin habka loo maray iyo natiijada ka dhalatay.
Khilaafka ayaa si gaar ah u taabanaya awood-qaybsiga dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada, nidaamka doorashooyinka iyo muddada xil-haynta hay’adaha dowladda.
Arrintani waxay abuureysaa xaalad ay dowladda federaalku sheeganayso in dastuurku dhaqan-gal yahay, halka dhinacyo kale ay weli ku adkeysanayaan in dastuurkii ku-meelgaarka ahaa ee 2012 uu yahay saldhigga sharci ee ay aqoonsan yihiin.
Khilaafkan ayaa adkeyn kara hirgelinta dastuurka, maadaama nidaamka federaalka uu u baahan yahay wada-shaqeyn u dhexeysa dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada.
Maxaa laga doonayaa dowladda?Dowladda Federaalka waxaa laga doonayaa inay shacabka si cad ugu sheegto qorshaha hirgelinta dastuurka. Qorshahaas waa inuu qeexaa qodobada la dhaqan-geliyey, kuwa u baahan sharciyo dheeraad ah iyo waqtiga la filayo in lagu dhammeystiro.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la caddeeyo saldhigga sharci ee magacaabista iyo xil-ka-qaadista mas’uuliyiinta, lana muujiyo sida go’aannada dowladda ay ula jaanqaadayaan dastuurka cusub.
Dhinaca kale, dowlad-goboleedyada iyo mucaaradka waxaa looga baahan yahay inay ka qeyb qaataan doodda ku saabsan hirgelinta dastuurka, si khilaafka siyaasadeed uusan u noqon caqabad joogto ah oo hortaagan dhismaha hay’adaha iyo nidaamka dowladnimo.
Dastuurka Soomaaliya waxaa la ansixiyey wax-ka-beddelladiisii ugu dambeeyey, waxaana Madaxweynaha uu saxiixay bishii Maarso 2026. Dowladda ayaa sheegtay in dastuurku dhaqan-gal yahay, isla markaana hirgelintiisu ay marxalado ku socoto.
Hase yeeshee, waxaa weli taagan hawlo ay ka mid yihiin diyaarinta sharciyada lagu fulinayo qodobada dastuurka, habeynta hay’adaha iyo xal u helidda khilaafka siyaasadeed ee ka dhashay wax-ka-beddellada.
Xil-ka-qaadista labada mas’uul ee ka tirsan Golaha Wasiirrada ayaa mar kale soo celisay doodda ku saabsan sida dastuurka loogu dhaqmo iyo heerka ay gaarsiisan tahay hirgelintiisu.