Shan dal oo ka tirsan Midowga Yurub ayaa qorsheynaya inay heshiis la galaan dowladda Rwanda, kaas oo u oggolaanaya in dadka laga diiday codsiyada magangelyada ee dalalkaas loo wareejiyo xarun ku taalla Rwanda, halkaas oo lagu sugi doono inta laga qabanayo tallaabooyinka xiga ee la xiriira dib-u-celintooda.
Dalalka qorshahan wada ayaa kala ah Jarmalka, Austria, Giriigga, Denmark iyo Netherlands. Sida ay maanta oo Isniin ah, 16-ka Nofeembar 2026, ku warrantay wakaaladda wararka Reuters, heshiiska ayaa la filayaa in lagu shaaciyo magaalada Vienna ee dalka Austria, iyadoo qorshuhu qayb ka yahay dadaallada dalalka Yurub ay ku doonayaan inay kordhiyaan tirada dadka dib loogu celiyo dalalkooda.
Tallaabadan ayaa noqon karta mid ka mid ah isbeddellada ugu waaweyn ee siyaasadda socdaalka Yurub, maadaama markii ugu horreysay la doonayo in xarun lagu qaabilo muhaajiriinta la diiday laga sameeyo meel ka baxsan xuduudaha Midowga Yurub, gaar ahaan qaaradda Afrika.
Dowladaha shanta dal ayaa muddooyinkii dambe waday wada-hadallo ku saabsan sidii loo heli lahaa waddan aan ka tirsanayn Midowga Yurub oo qaabila dadka codsiyadooda magangelyo la diiday, balse ay adag tahay in dib loogu celiyo dalalkii ay ka yimaadeen.
Qorshahan ayaa ku soo beegmaya xilli dowlado badan oo Yurub ah ay cadaadis kala kulmayaan shacabka iyo xisbiyada siyaasadeed ee ka dalbanaya inay xakameeyaan socdaalka aan sharciga ahayn.
Sida ay sheegtay Reuters, dowladaha taageersan xarumaha noocan ah waxay rumeysan yihiin in haddii muhaajiriinta loo sheego inaysan si fudud ugu sii nagaan karin Yurub, ay taasi dadka qaar ka niyad-jabin karto inay maraan safarro halis ah oo ay lacag badan siiyaan dadka tahriibiya.
Si kastaba, dadka dhaliila qorshahan ayaa sheegaya inaysan jirin caddeymo ku filan oo muujinaya in adkeynta sharciyada iyo dib-u-celinta dadka muhaajiriinta ah ay muddo dheer joojin karto socdaalka. Waxay ku doodayaan in tallaabooyinkaas ay beddeli karaan waddooyinka ay dadka isticmaalaan, balse aysan meesha ka saareyn sababaha ku riixaya inay dalkooda ka cararaan.
Rwanda ayaa muddooyinkii dambe muujisay inay diyaar u tahay inay qaabisho muhaajiriin ay dalalka reer Galbeedku doonayaan inay ka saaraan dhulkooda.
Madaxweynaha Rwanda, Paul Kagame, ayaa hore u sheegay in dalkiisu diyaar u yahay inuu kala shaqeeyo dowladaha kale arrimaha la xiriira socdaalka iyo qaabilaadda dadka laga soo wareejinayo dalal kale.
Warbixinta Euronews ee 16-ka Nofeembar ayaa sheegtay in qorshaha koowaad uu noqon karo mashruuc tijaabo ah oo la bilaabo guga ama xagaaga 2027, iyadoo xarunta lagu qaabili karo boqolaal qof.
Wararka hordhaca ah ayaa tilmaamaya in xaruntu aysan noqon doonin xabsi, balse ay noqon karto goob ay muhaajiriintu ku heli karaan hoy, oggolaansho degenaansho iyo fursado ay bulshada Rwanda kula qabsadaan, oo ay ka mid yihiin shaqo iyo adeegyo kale.
Hase yeeshee, weli waxaa jira su’aalo ku saabsan muddada ay dadkaasi joogi doonaan Rwanda, halka loo gudbin doono haddii aan dib loogu celin karin dalalkoodii, iyo cidda mas’uuliyadda qaadaysa haddii ay dhibaatooyin kala kulmaan dalka loo wareejiyey.
Qorshahan cusub wuxuu ka duwan yahay heshiiskii hore ee Britain ay la gashay Rwanda, kaas oo loogu talagalay in dadka magangelyo-doonka ah loo diro dalkaas iyagoo codsiyadooda aan weli si buuxda loo go’aamin.
Qorshaha shanta dal ee Midowga Yurub wuxuu si gaar ah u khuseynayaa dadka dhammeystay dhammaan waddooyinkii sharci ee ay ku raadin kareen inay Yurub ku sii joogaan, balse codsiyadooda la diiday.
Britain ayaa qorshaheeda ka laabatay kaddib markii Maxkamadda Sare ee dalkaasi sannadkii 2023 ku xukuntay inuu sharci-darro yahay, iyadoo walaac laga muujiyey suurtagalnimada in dadka la geeyo Rwanda ay wajihi karaan khataro la xiriira xuquuqdooda iyo badbaadadooda.
Dowladda Rwanda ayaa markaas dalbatay lacag magdhow ah oo dhan 50 milyan oo gini, kaddib markii heshiiskii Britain la baajiyey.
Inkasta oo dowladaha taageeraya qorshahan ay sheegeen inay ilaalin doonaan shuruucda Midowga Yurub iyo heshiisyada caalamiga ah, haddana ururrada xuquuqda aadanaha ayaa su’aalo ka keenay sida loo ilaalin doono dadka laga raro dalalkooda ama dalalka ay magangelyada ka codsadeen.
Ururradaasi waxay ka walaacsan yihiin in muhaajiriinta loo diro waddan aysan xiriir hore la lahayn, isla markaana ay ku adkaan karto inay helaan qareenno, racfaan iyo hab ay ku caban karaan haddii xuquuqdooda lagu xadgudbo.
Céline Mias oo ka tirsan Golaha Qaxootiga Denmark ayaa su’aal gelisay cidda qaadaysa mas’uuliyadda haddii qof lagu wareejiyo Rwanda uu halkaas kula kulmo tacaddi ama xadgudub.
Golaha Yurub ee u qaabilsan xuquuqda aadanaha ayaa sidoo kale hore uga digay in xarumaha dib-u-celinta ee laga sameeyo dalal ka baxsan Midowga Yurub ay keeni karaan khataro waaweyn oo la xiriira xuquuqda aadanaha.
Doodda ugu weyn ayaa ah in dowladaha Yurub aysan ka bixi karin mas’uuliyadda sharci ee saaran, xitaa haddii dadka ay ka saaraan dhulkooda oo ay geeyaan waddan kale.
Rwanda waxay sannadihii dambe noqotay dal ay dowlado shisheeye kala shaqeeyaan arrimaha amniga, horumarinta iyo socdaalka, balse dowladda Madaxweyne Paul Kagame ayaa sidoo kale wajahday dhaleeceyn la xiriirta xorriyadda siyaasadeed iyo xuquuqda aadanaha.
Ururrada xuquuqda aadanaha ayaa dowladda Rwanda ku eedeeya inay cadaadis saarto mucaaradka, xaddido xorriyadda hadalka, isla markaana ay jiraan kiisas la xiriira xarig aan sharci ahayn iyo cabsi-gelin.
Hay’adda Freedom House ayaa Rwanda ku qiimeysay dal aan xor ahayn, iyadoo warbixinnadeeda ku xustay xaddidaadaha siyaasadeed iyo cadaadiska lagu hayo dadka dhaliila dowladda.
Waxaa sidoo kale jira eedeymo caalami ah oo la xiriira doorka Rwanda ee dagaalka ka socda bariga Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo iyo taageerada la sheegay inay siiso kooxda M23. Dowladda Rwanda ayaa dhinaceeda diidday eedeymo badan oo ku saabsan faragelinta colaaddaas.
Arrimahan ayaa sii adkeynaya doodda ku saabsan in Rwanda ay tahay meel ku habboon in lagu wareejiyo dad magangelyo doon ah oo u baahan ilaalin sharci iyo mid bani’aadannimo.
Mid ka mid ah arrimaha weli u baahan faahfaahin ayaa ah kharashka ku baxaya xarunta iyo qaabilaadda muhaajiriinta.
Warbixinta Euronews ayaa sheegtay in shanta dal ee Yurub ay qaadi doonaan kharashka wareejinta dadka iyo hoygooda Rwanda, balse aan weli si cad loo shaacin wadarta lacagta ku bixi doonta qorshaha iyo waxa Rwanda ku heli doonto heshiiska.
Tusaale ahaan, heshiiskii Mareykanka iyo Rwanda ee la xiriiray qaabilaadda muhaajiriinta ayaa lagu sheegay in Rwanda ay heshay taageero dhaqaale oo gaaraysa ku dhowaad 7.5 milyan oo dollar.
Sidoo kale, mashruucii Talyaaniga ee xarumaha muhaajiriinta ee Albania ayaa dhaliyey dood ku saabsan kharashka badan ee ku baxaya qaabilaadda dadka meel ka baxsan dhulka Yurub.
Qorshahan wuxuu Rwanda siin karaa door cusub oo ku saabsan siyaasadda socdaalka ee Yurub, wuxuuna sidoo kale tusaale u noqon karaa dalal kale oo Afrikaan ah oo mustaqbalka laga yaabo in loo bandhigo heshiisyo la mid ah.
Dalalka Afrika ayaa laga yaabaa inay ka helaan heshiisyadan dhaqaale, taageero diblomaasiyadeed iyo iskaashi cusub, balse waxaa sidoo kale jira walaac ah in qaaradda loo beddelo meel ay dowladaha hodanka ahi u wareejiyaan dhibaatooyinka socdaalka ee gudaha dalalkooda ka taagan.

