Soomaaliya ayaa weli wajahaysa dood siyaasadeed oo la xiriirta nidaamka awood-qaybsiga beelaha ee 4.5, kaas oo muddo dheer saldhig u ahaa dhismaha hay’adaha dowladda iyo qaybinta xilalka siyaasadeed. Inkastoo dalka laga hadal hayo doorashooyin cusub, xisbiyo siyaasadeed iyo in laga gudbo nidaamkii hore, haddana qaabka ay beeluhu u kala helaan xilalka ugu sarreeya ayaa muujinaya in awood-qaybsiga beeluhu weli saameyn weyn ku leeyahay siyaasadda dalka.
Arrintan ayaa si gaar ah looga dhex arkayaa dowlad-goboleedyada Galmudug iyo Hirshabeelle, halkaas oo dood ka dhalatay sida ay beeluhu u kala heleen xilalka madaxweynaha, madaxweyne ku-xigeenka iyo guddoomiyaha baarlamaanka.
Galmudug: Hoggaanka maamulka iyo saamiga beelaha,Dowlad-goboleedka Galmudug waxaa hoggaaminaya Liibaan Axmed Xasan (Liibaan Shuluq), halka madaxweyne ku-xigeen loo doortay Cabdiweli Ibraahim Aadan (Garyare).
Guddoomiyaha Baarlamaanka Galmudug ayaa loo doortay Xuseen Maxamed Nuur, waxaana xilalka kale ee hoggaanka baarlamaanka loo kala doortay mas’uuliyiin kale.
Qaabka loo kala helay xilalkan ayaa dib u soo nooleeyay doodda ku saabsan saamiga beelaha ee maamulka Galmudug. Waxaa jira aragti siyaasadeed oo sheegaysa in xilalka ugu sarreeya loo qaybiyay hab beeleed, iyadoo madaxweynaha iyo ku-xigeenkiisa lagu xiriirinayo beelaha Habar Gidir iyo Murusade.
Arrintan waxay dhalinaysaa su’aal ah in doorashooyinka cusub ay dhab ahaantii horseedayaan nidaam siyaasadeed oo ku dhisan cod iyo barnaamijyo, mise ay weli ku socdaan heshiisyadii awood-qaybsiga beelaha.
Hirshabeelle: Abgaal, Xawaadle iyo Gaaljecel oo qayb ka ah doodda awood-qaybsiga,Hirshabeelle ayaa iyaduna tusaale kale u ah doodda ku saabsan awood-qaybsiga beelaha.
Madaxweynaha maamulka waa Cali Cabdullaahi Xuseen Guudlaawe, halka madaxweyne ku-xigeenka loo doortay Cabdifataax Xasan Afrax. Guddoomiyaha Baarlamaanka maamulka waa Cabdixakiin Luqmaan Xaaji Maxamed.
Qaab-dhismeedka hoggaanka Hirshabeelle ayaa lagu falanqeeyaa saamiga ay beelaha kala duwan ku leeyihiin maamulka. Doodaha siyaasadeed qaarkood waxay xilalkaas ku xiriiriyaan beelaha Abgaal, Xawaadle iyo Gaaljecel.
Arrintan ayaa si gaar ah muhiim ugu ah gobolka Hiiraan, halkaas oo muddo dheer ay ka jireen tabashooyin la xiriira saamiga siyaasadeed, matalaadda iyo sida loo qaybsado awoodda maamulka Hirshabeelle.
Dadka dhaliila nidaamka hadda jira waxay ku doodaan in haddii hoggaanka maamulku weli ku dhismo heshiisyo beeleed, ay adkaanayso in la sheego in laga gudbay nidaamkii 4.5.
Maxaa ka dhigan in 4.5 weli saameyn ku leeyahay siyaasadda Soomaaliya? Nidaamka 4.5 ayaa Soomaaliya looga hirgeliyay xilliyadii dowlad-dhiska, waxaana loo adeegsaday in beelaha waaweyn iyo kuwa laga tirada badan yahay ay helaan matalaad siyaasadeed.
Nidaamkan ayaa muddo dheer saameyn ku lahaa qaybinta kuraasta baarlamaanka, xilalka dowladda, magacaabista wasiirrada iyo heshiisyada siyaasadeed.
Inkasta oo nidaamkaas markii hore loo arkayay xal lagu maareynayo khilaafaadka siyaasadeed, haddana waxaa muddooyinkii dambe sii kordhayay doodda ku saabsan in uu caqabad ku yahay dhismaha dowlad ku saleysan muwaadinnimo, karti iyo doorasho qof iyo cod ah.
Dadka taageera in laga gudbo 4.5 waxay qabaan in muwaadinku xaq u leeyahay inuu hoggaamiyaha ku doorto kartidiisa iyo barnaamijkiisa siyaasadeed, halkii xilalka lagu qaybin lahaa beelaha.
Doorashooyinka cusub ma yihiin isbeddel dhab ah?Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo siyaasiyiin kala duwan ayaa muddooyinkii dambe ka hadlayay hirgelinta doorashooyin qof iyo cod ah iyo dhismaha nidaam xisbiyo badan.
Hase yeeshee, waxaa jira su’aalo ku saabsan sida nidaamkaas cusub uga shaqeyn karo dowlad-goboleedyada, haddii heshiisyada siyaasadeed ee lagu dhisayo maamullada ay weli ku tiirsan yihiin saamiga beelaha.
Dadka dhaliila nidaamka hadda jira waxay isweydiinayaan sababta doorashooyinka cusub aysan weli si muuqata u beddelin habka loo kala helo xilalka siyaasadeed.
Waxay sidoo kale tilmaamayaan in magacyada xisbiyada iyo habraacyada doorashada oo keliya aysan ku filnayn in lagu caddeeyo in dalka ka gudbay awood-qaybsigii hore, haddii siyaasadda dhabta ahi weli ku dhisan tahay heshiisyo beeleed.
Maxaa loo baahan yahay si looga gudbo nidaamka 4.5?Si Soomaaliya uga gudubto awood-qaybsiga beelaha, waxaa loo baahan yahay nidaam siyaasadeed oo ay muwaadiniintu si siman uga qayb qaataan, iyadoo la dhisayo xisbiyo ku tartama barnaamijyo siyaasadeed iyo doorashooyin hufan.