Magaalada Muqdisho waxaa muddooyinkii dambe soo badanayay burburinta guryo iyo dhul ay degganaayeen qoysas muddo dheer ku noolaa, taas oo keentay in dad badan ay ka guuraan hoygoodii, qaarna ay wajahaan xaalad barakac iyo nolol aan degganayn.
Arrinta ayaa dhalisay su’aalo culus oo ku saabsan cidda sharci ahaan iyo siyaasiyan mas’uuliyadda qaadaysa dhibaatada ka dhalata burburinta guryaha, gaar ahaan marka hawlgallada lagu fulinayo ciidamada ama booliska dowladda.
Warbixin ay soo saartay Hay’adda Midowga Yurub u qaabilsan arrimaha magangalyada, EUAA, bishii May 2026 ayaa muujisay in barakicinta khasabka ah ay muddo dheer ahayd dhibaato ka jirta Muqdisho. Warbixintu waxay sheegtay in sannadihii 2017 ilaa 2025 in ka badan laba milyan oo qof gudaha Soomaaliya ay la kulmeen barakicin khasab ah oo soo noqnoqotay, iyadoo in ka badan hal milyan oo ka mid ah ay ka dhaceen Muqdisho.
EUAA waxay sidoo kale sheegtay in inta u dhaxaysa Abriil 2025 iyo Maarso 2026 la diiwaangeliyay 84 dhacdo oo mudaharaadyo looga soo horjeeday barakicinta khasabka ah ee Soomaaliya, 78 ka mid ahna ay ka dhaceen Banaadir. Qaar ka mid ah barakicinta waxaa fuliyay dhinacyo gaar loo leeyahay, halka kuwo kalena ay ahaayeen hawlgallo ay dowladda hoggaaminaysay oo ay ciidamada ammaanku la socdeen.
Arrintan waxay keenaysaa su’aasha ah haddii guri la dumiyo, dadka ku noolna ay ku barakacaan, yaa qaadaya mas’uuliyadda: Xasan Sheekh Maxamuud, maamulka Gobolka Banaadir, Taliyaha Booliska Gobolka Banaadir Macallin Mahdi, saraakiisha bixisay amarka, mise askarta gacanta ku fulisay burburinta?
Jawaabta sharci ahaan waxay ku xiran tahay cidda amarka bixisay, awoodda sharci ee amarka lagu bixiyay, cidda fulisay iyo in habraacii sharciga ahaa la raacay.
Haddii Xasan Sheekh Maxamuud uusan si toos ah u bixin amar ku saabsan guri ama deegaan gaar ah, si sharci ah looma oran karo Xasan Sheekh ayaa si toos ah uga mas’uul ah fal kasta oo askari ka tirsan dowladda uu sameeyo. Mas’uuliyadda qofeed waxay u baahan tahay in la caddeeyo xiriirka qofkaas iyo go’aanka ama amarka la fuliyay.
Laakiin haddii hawlgalku yahay mid ay dowladda Federaalka leedahay, mas’uuliyadda dowladeed waxay noqon kartaa arrin ka ballaaran mas’uuliyadda qofka amarka bixiyay. Dowladda waxay leedahay waajibaad ah inay ilaaliso xuquuqda dadka iyo hantidooda, isla markaana ay hubiso in hay’adaha amniga aysan si sharci-darro ah u burburin guryo ama u barakicin dad.
Sidoo kale, haddii maamulka Gobolka Banaadir uu leeyahay awoodda maamulka iyo fulinta hawlgalka, mas’uuliyadda maamulkaas ayaa soo galaysa. Haddii booliska Gobolka Banaadir uu qayb ka yahay hawlgalka, waxaa muhiim ah in la ogaado cidda siisay amarka, qoraalka amarka haddii uu jiro iyo sharciyada lagu salaynayo.
Taliyaha Booliska Gobolka Banaadir Macallin Mahdi, tusaale ahaan, si toos ah looguma eedeyn karo fal kasta oo ay askartu sameeyaan haddii aan la caddeyn inuu amray, ogaa, ama uu lahaa waajib sharci ah oo uu ku joojin lahaa fal sharci-darro ah oo uu ka warqabay. Laakiin haddii la caddeeyo in hawlgalka uu hoos yimaaday taliskiisa, isla markaana askartiisu ku lug lahaayeen falal sharci-darro ah, waxaa muhiim noqonaya in la baaro heerka mas’uuliyadda taliska.
Askarta gacanta ku fulisa burburinta guryaha iyaguna ma noqonayaan kuwo si otomaatig ah uga baxsan mas’uuliyadda. Haddii askari si ula kac ah u burburiyo hanti ama u geysto qof dhibaato isagoo aan haysan amar sharci ah ama isagoo adeegsanaya awood ka baxsan waxa sharcigu oggol yahay, falkaas wuxuu yeelan karaa mas’uuliyad qofeed.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro amar sharci ah iyo amar sharci-darro ah. Askari fulinaya hawlgal sharci ah oo haysta awood iyo dokumentiyo sax ah wuxuu leeyahay xaalad ka duwan askari si aan sharci ahayn u burburinaya guri ama hanti.
Dhinaca kale, sharciyada iyo mabaadi’da ilaalinta dadka laga saarayo guryaha waxay dhigayaan shuruudo muhiim ah. Xeerarka ku saabsan barakicinta iyo burburinta guryaha waxay tilmaamayaan in burburin ama ka saarid guri ay u baahan tahay amar maxkamadeed oo sax ah, aqoonsi cad oo dadka fulinaya hawlgalka ah iyo oggolaansho rasmi ah. Waxa kale oo looga baahan yahay in la ilaaliyo sharafta, nolosha, hantida iyo amniga dadka ay saameyneyso tallaabadu.
Sidoo kale, dadka laga saarayo guryaha waa in la siiyaa fursad ay alaabtooda ku badbaadsadaan ama uga qaataan goobta, waxaana sharciga iyo mabaadi’da la xiriira barakicinta khasabka ah ay xoogga saarayaan in aan si aan sabab sharci ah lahayn looga qaadi karin qof hantidiisa.
Arrinta ugu weyn ayaa sidaas darteed noqonaysa in la ogaado: ma jiraan amarro maxkamadeed oo sax ah oo ka dambeeya burburinta guryahaas?
Haddii amar maxkamadeed uusan jirin, ama dadka la saarayo aan la siin ogeysiis iyo fursad ku filan, ama xoog aan loo baahnayn loo adeegsaday, waxaa dhalan kara su’aalo culus oo ku saabsan sharciyadda hawlgalka.
EUAA waxay sheegtay in heerarka caalamiga ah ee ku saabsan barakicinta horumarineed ay dadka siinayaan xaqa xog-ogaalnimada, la-tashiga, ogeysiis ku filan, ilaalinta isticmaalka xoogga sharci-darrada ah ama xad-dhaafka ah, iyo helitaanka waddooyin cabasho iyo magdhow ama dib-u-dejin marka ay xaaladdu sidaas u baahan tahay.
Dhibaatada ugu weyn ee ka dhalan karta burburinta guryaha waa barakac labaad. Qoys guri laga dumiyay maanta wuxuu berri noqon karaa qof ku nool meel kale oo aan ammaan iyo adeegyo ku filan lahayn. EUAA waxay sheegtay in dadka laga saaro guryaha, gaar ahaan dadka barakacayaasha ah, ay mararka qaar u guuraan goobo kale oo iyaguna halis ugu jira in laga saaro, taasoo abuureysa wareeg barakac oo soo noqnoqda.
Warbixin kale ayaa sheegtay in hawlgallada ka saarista iyo burburinta guryaha ay boqolaal qoys ka barakiciyeen guryahooda, ayna carqaladeeyeen noloshooda iyo ilihii dhaqaale.
Sidaas darteed, haddii burburinta guryaha ay tahay qorshe rasmi ah oo dowladda ama maamulka magaalada ay wadaan, waxaa muhiim ah in bulshada loo sheego sababta sharci ee loo duminayo guryaha, cidda leh dhulka, haddii uu jiro amar maxkamadeed iyo waxa loo qabanayo dadka laga saarayo.
Haddii dadka lagu yiraahdo guryihiinna waa sharci-darro, waa in hay’adaha awoodda u leh ay soo bandhigaan caddeynta sharciyeed ee arrintaas. Haddii dhulku yahay hanti dowladeed, dowladda waxay weli u baahan tahay inay raacdo habraaca sharciga ah ee dadka looga saarayo goobta.
Haddii dhulku yahay hanti gaar loo leeyahay, muranka lahaanshaha waa inuu maro waddo sharci ah, waxaana muhiim ah in aan ciidamada amniga loo adeegsan in ay dhinac uga hiiliyaan muran hantiyeed iyadoo aan la helin amar iyo habraac sharci ah.
Arrintan waxay sidoo kale taabaneysaa kalsoonida shacabka. Marka qof muddo dheer ku noolaa guri ama dhul laga saaro iyadoo uusan fahmin sababta sharci ee loo saaray, waxaa sii kordhaya dareenka ah in awoodda dowladda si aan xad lahayn loo adeegsanayo.
Hay’adaha xuquuqda aadanaha ayaa iyaguna wajahaya su’aalo ku saabsan doorkooda. Coalition of Somali Human Rights Defenders, CSHRD, warbixinteeda saddex-biloodle ee 2026 waxay barakicinta khasabka ah iyo xuquuqda dadka gudaha ku barakacay ku dartay arrimaha mudnaanta leh ee xaaladda xuquuqda aadanaha Soomaaliya. Warbixintu waxay sidoo kale ku adkaysatay in eedeymaha u baahan yihiin baaritaan madax-bannaan ka hor inta aan mas’uuliyad shaqsi ama hay’adeed lagu xukumin.
Hay’adaha caalamiga ahna muddo dheer ayay diiwaangelinayeen dhibaatada barakicinta Muqdisho. Human Rights Watch waxay warbixinteeda 2026 ku sheegtay in barakicinta khasabka ah ee Muqdisho ay sii socotay, iyadoo dadka gudaha ku barakacay ay si gaar ah u nugul yihiin.
Sidaas darteed, ma aha in hay’adaha xuquuqda aadanaha ay aamusiyaan arrinta. Haddii ay jiraan kiisas cusub oo burburin guryo iyo barakicin dad rayid ah ah, waxa laga filan karaa inay xaqiijiyaan dhacdooyinka, la hadlaan dadka dhibaatadu saameysay, diiwaangeliyaan cidda fulisay iyo inay dowladda ka dalbadaan sharaxaad.
Dhinaca beesha caalamka, arrintuna waxay leedahay laba dhinac. Dowladaha iyo hay’adaha caalamiga ah waxay dowladda Soomaaliya la leeyihiin iskaashi amni iyo horumarineed, balse taas macnaheedu ma aha in dowladda laga dhaafayo waajibaadka xuquuqda aadanaha. Mashaariicda horumarinta magaalooyinka, waddooyinka iyo dhulka dowladda waa inay la socdaan ilaalinta dadka ay saameynayaan.
Waxaa intaas dheer in tiro badan oo ka mid ah dadka Muqdisho laga saaro ay yihiin dad horey uga soo barakacay dagaallo iyo abaaro. Sidaas darteed, guri kale oo laga dumiyo wuxuu noqon karaa barakac labaad ama saddexaad oo qofka ku dhacay.
Xogta EUAA waxay muujineysaa baaxadda dhibaatada. Sannadkii 2025 keliya waxaa Muqdisho laga diiwaangeliyay 143,548 qof oo la barakiciyay, iyadoo 63,132 qof laga saaray hanti dowladeed. EUAA waxay sidoo kale sheegtay in horumarinta dhulku tahay sababta ugu badan ee barakicinta khasabka ah, iyadoo mararka qaar ay ku lug leeyihiin mulkiileyaal gaar loo leeyahay iyo hay’ado dowladeed.
Tani waxay muujineysaa in dhibaatadu aysan ahayn oo keliya arrin ku saabsan askar guri dumisay. Waa arrin ku saabsan nidaamka dhulka, lahaanshaha hantida, qorsheynta magaalada, awoodda maamulka iyo ilaalinta xuquuqda dadka.
Haddii ay jiraan askar si xoog ah guryaha u duminaysa iyadoo aan haysan amar sharci ah, waa in dhacdadaas la baaro. Haddii uu jiro taliye bixiyay amar sharci-darro ah, mas’uuliyadda waa in lagu qiimeeyo kaalintiisa. Haddii amarka uu ka yimid hay’ad sare, waa in la raaco silsiladda taliska si loo ogaado cidda go’aanka qaadatay.
Ugu dambeyn, horumarinta iyo dib-u-qorsheynta caasimadda waa arrin muhiim ah, laakiin horumar magaalo oo lagu sameeyo burburinta guryaha iyo barakicinta dadka iyada oo aan la raacin habraac sharci iyo ilaalinta xuquuqda dadka waxay abuuri kartaa dhibaato ka weyn tan la doonayo in lagu xalliyo.