Bixitaanka ciidamada shisheeye, khilaafka siyaasadeed iyo su’aalaha laga qabo awoodda ciidamada qaranka ayaa Soomaaliya gelinaya marxalad xasaasi ah. Xaaladdaas ayaa dhalisay isbarbardhig lala sameynayo Afghanistan, halkaas oo dowladdii Madaxweyne Ashraf Ghani ay burburtay 15-kii Agoosto 2021, kaddib markii ciidamada Mareykanka iyo xulafadooda ay dalka ka baxeen, isla markaana Taliban ay si degdeg ah ula wareegtay magaalooyinkii waaweynaa iyo caasimadda Kabul.
Soomaaliya maanta ma aha Afghanistan, mana jirto caddeyn muujinaysa in burbur dowladeed uu soo dhow yahay. Hase yeeshee, waxaa jira duruufo siyaasadeed iyo amni oo mudan in si dhab ah loo qiimeeyo, gaar ahaan xilligan oo ciidamada Uganda ay bilaabeen kala bixitaankooda, khilaafka dastuuriga ah ee dowladda iyo mucaaradkuna uu gaaray heer ay Maxkamadda Sare soo saartay go’aan muran badan dhaliyay.
Su’aasha taagan ayaa ah: Soomaaliya ma ka baran kartaa casharradii Afghanistan, mise waxay ku celin kartaa khaladaadkii horseeday burburkii dowladdii Ghani?
15-kii Agoosto 2021 ayaa dunidu la yaabtay markii dagaalyahannada Taliban ay galeen magaalada Kabul, halka Madaxweyne Ashraf Ghani uu dalka ka baxay. Burburka dowladda Afghanistan wuxuu dhacay si ka dhaqso badan intii ay filayeen dowlado badan iyo dadkii taageerayay dowladdaas.
Ciidamada Afghanistan waxaa muddo ku dhow labaatan sano tababarayay, maalgelinayay, hubaynayay Mareykanka iyo xulafadiisa. Hase yeeshee, markii taageeradii shisheeye ay yaraatay, waxaa si degdeg ah u muuqday dhibaatooyin muddo dheer ku qarsoonaa hay’adaha amniga.
Daraasado ay sameeyeen hay’ado ay ka mid yihiin Afghanistan Analysts Network iyo Center for Strategic and International Studies ayaa tilmaamay in burburka ciidamada Afghanistan uusan ku imaan oo keliya bixitaanka ciidamada Mareykanka. Waxaa sidoo kale door weyn ku lahaa musuqmaasuq, hoggaan xumo, siyaasadeynta ciidamada, qorshe dagaal oo liitay, ku-tiirsanaanta saadka iyo dayactirka shisheeye, iyo niyad-jab ku dhacay ciidamada.
Markii taageeradii Mareykanka iyo qandaraaslayaashii dayactirka iyo saadka ay meesha ka baxeen, qaybo badan oo ka mid ah ciidamada Afghanistan waxay waayeen awooddii ay ku sii wadi lahaayeen dagaalka. Dhanka kale, Taliban waxay ka faa’iideysatay guulo ciidan, heshiisyo maxalli ah iyo niyad-jabka ka dhex jiray saraakiisha iyo ciidamada dowladda.
Arrintaas waxay muujisay in ciidan tiro badan iyo hub casri ah aysan ku filnayn difaaca dowlad haddii aysan jirin hoggaan mideysan, qorshe hawlgal, dhaqaale joogto ah iyo kalsooni siyaasadeed.
Soomaaliya ayaa hadda wajahaysa marxalad cusub oo ku saabsan joogitaanka ciidamada shisheeye. Uganda ayaa 2-dii Nofeembar 2026 ku dhawaaqday inay bilowday kala bixitaanka ciidamadeeda ku sugan Soomaaliya, kuwaas oo muddo ku dhow labaatan sano qayb ka ahaa howlgalada taageerada amniga.
Wararka la daabacay ayaa sheegaya in ciidamadii ugu horreeyay ay dib ugu laabteen Uganda, iyadoo qorshuhu yahay in ciidamada ku yimid heshiiska labada dal ay baxaan maalmo gudahood. Uganda waxay sidoo kale sheegtay inay si tartiib ah u soo afjari doonto joogitaanka ciidamadeeda ku jira howlgalka AUSSOM dhammaadka 2027.
Ciidamada Uganda ayaa muddo dheer kaalin ku lahaa dagaalka lagula jiro Al-Shabaab, ilaalinta goobaha muhiimka ah iyo taageerada ciidamada Soomaaliya. Sidaas darteed, bixitaankooda wuxuu keenayaa su’aal muhiim ah oo ku saabsan awoodda ciidamada Soomaaliyeed ee la wareegidda mas’uuliyadda amniga.
Warbixin ay baahisay Associated Press ayaa sheegtay in AUSSOM ay qorsheyneyso inay la wareegto afar saldhig oo ku yaalla agagaarka Muqdisho iyo Shabeellaha Hoose, kuwaas oo kala ah Sabid-Anole, Bariire, Awdheegle iyo Buulo-Nageed. Hase yeeshee, weli waxaa jira su’aalo ku saabsan cidda la wareegaysa goobaha kale ee ay ciidamada Uganda banneeyaan.
Arrintani waxay xusuusinaysaa xaaladdii Afghanistan, balse waxaa muhiim ah in la ogaado in bixitaanka ciidamada Uganda uu hadda ku socdo qorshe kala-guur, isla markaana uusan la mid ahayn bixitaankii degdegga ahaa ee Mareykanka iyo xulafadiisa Afghanistan.
Mid ka mid ah waxyaabihii daciifiyay dowladdii Ashraf Ghani wuxuu ahaa khilaafka siyaasadeed iyo kalsooni darrada u dhexeysay hoggaanka dowladda, mucaaradka iyo kooxaha awoodda ku lahaa dalka.
Soomaaliya ayaa iyaduna hadda ku jirta xaalad siyaasadeed oo xasaasi ah. Khilaafka dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo mucaaradka ayaa salka ku haya wax-ka-beddelka dastuurka, muddo-xileedka hay’adaha dowladda iyo hannaanka doorashada.
5-tii Nofeembar 2026, Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ayaa go’aan ku sheegtay in muddo-xileedka Baarlamaanka iyo dowladda uu dhammaaday 14-kii Abriil 2026, halka muddo-xileedka Madaxweynaha uu dhammaaday 15-kii May 2026. Maxkamaddu waxay sidoo kale sheegtay in wax-ka-beddelka muddada xilka ee dastuurka aan dib loogu dabaqi karin hay’adaha hadda jira.
Go’aankaas ayaa sii xoojiyay khilaafka siyaasadeed, iyadoo Xafiiska Garyaqaanka Guud ee Dowladda uu 6-dii Nofeembar ka horyimid go’aanka Maxkamadda Sare, isagoo ku dooday inuusan lahayn saameyn sharciyeed.
Sidaas darteed, Soomaaliya waxay wajahaysaa xaalad ay isku biireen muran dastuuriga ah, loollan siyaasadeed iyo isbeddel ku socda joogitaanka ciidamada shisheeye.
Khilaafkan haddii aan lagu xallin wada-hadal iyo heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay, wuxuu saameyn ku yeelan karaa awoodda dowladda ee maaraynta amniga iyo la dagaallanka Al-Shabaab.
Ciidamada Soomaaliya waxay sannado badan heleen tababar, qalab iyo taageero ay ka heleen dalal kala duwan iyo howlgalada Midowga Afrika. Hase yeeshee, waxaa weli taagan caqabado la xiriira mushaaraadka, saadka, qalabka, gaadiidka, sirdoonka, isku-duwidda ciidamada iyo awoodda ay u leeyihiin inay muddo dheer howlgallo madax-bannaan fuliyaan.
Digniino ay saraakiil amni soo jeediyeen oo ku saabsan bixitaanka ciidamada Uganda ayaa sii xoojiyay su’aalaha laga qabo heerka diyaargarowga ciidamada qaranka.
Haddii ciidamada Soomaaliyeed aysan helin taageero joogto ah, qorshe hawlgal oo mideysan iyo awood ay ku difaacaan goobaha muhiimka ah, waxaa dhici karta in Al-Shabaab ay ka faa’iideysato meelaha ay ciidamada shisheeye ka baxaan.
Si kastaba ha ahaatee, xaaladda Soomaaliya lama mid aha tii Afghanistan. Ciidamada Soomaaliya waxay leeyihiin khibrad dagaal oo gudaha dalka ah, waxaana jira ciidamo dowladeed iyo kuwa deegaanka oo muddo dheer dagaal kula jiray Al-Shabaab. Waxaase muhiim ah in awooddaas loo beddelo nidaam ciidan oo mideysan oo leh hoggaan, dhaqaale iyo qorshe qaran.
Haddii dowladda, Midowga Afrika iyo ciidamada Soomaaliyeed ay yeeshaan qorshe cad oo ku saabsan goobaha la wareegayo, qalabka, saadka iyo waqtiga kala-guurka, bixitaanka ciidamada shisheeye wuxuu noqon karaa fursad lagu dhiso awood ciidan oo Soomaaliyeed.
Haddii ciidamada baxaya aan si habsami leh loogu beddelin ciidan kale, waxaa dhici karta in Al-Shabaab ay weerarro ku qaaddo saldhigyada, waddooyinka iyo deegaannada istaraatiijiga ah. Tani waxay khatar ku noqon kartaa amniga Muqdisho iyo gobollada ku dhow.
Haddii khilaafka dowladda iyo mucaaradka uu sii xoogaysto, waxaa dhici karta in hay’adaha amniga ay cadaadis siyaasadeed la kulmaan, taas oo wiiqi karta isku-duwidda iyo wada-shaqaynta ciidamada.
Afghanistan waxaa weerar xooggan ku qaaday Taliban oo awood u lahayd inay magaalooyin badan si degdeg ah ula wareegto. Soomaaliya waxaa ka jira Al-Shabaab, oo iyaduna awood u leh weerarro culus, balse xaaladda dhulka iyo qaab-dhismeedka dagaalku way ka duwan yihiin.
Sidoo kale, bixitaankii Mareykanka ee Afghanistan wuxuu ahaa mid si degdeg ah u soo afjaray taageeradii ugu muhiimsanayd ee ciidamada dalkaas. Soomaaliya, dhanka kale, waxay leedahay howlgalka AUSSOM iyo iskaashi amni oo ay la leedahay dalal kala duwan, inkastoo mustaqbalka joogitaanka ciidamada Uganda uu keenayo hubanti la’aan.
Casharka ugu weyn ee Afghanistan laga baran karo waa in dowlad aan lahayn heshiis siyaasadeed, ciidan isku filan iyo hay’ado shaqeynaya aysan ku badbaadi karin taageero shisheeye oo keliya.
Xasan Sheekh Maxamuud iyo hoggaanka dowladda waxaa horyaalla mas’uuliyad culus oo ku saabsan maaraynta xaaladda siyaasadeed iyo amni.
Waxaa muhiim ah in dowladda ay mudnaanta siiso heshiis siyaasadeed oo ay qeyb ka yihiin mucaaradka iyo dowlad-goboleedyada, si khilaafka dastuurka iyo doorashada aan loogu darin caqabadaha amni ee dalka.