Itoobiya (KAAB TV) – Qaxootigii ka soo qaxay dagaallada sokeeye ee Suudaan oo u qaxay dalka deriska la ah ee Itoobiya ayaa sheegay in lagu qasbay in ay mar kale u guuraan oo ay gabaad ka dhigtaan kaynta iyo waddooyinka hareeraheeda ka dib markii ay soo noqnoqdeen weerarro ay rag hubaysani ku qaadeen teendhooyinkii ay ku jireen oo ay ka buuxaan godad rasaas ah.
Ilaa 8,000 oo qof ayaa ka tagay xeryaha qaxootiga ee Kumer iyo Awlala, oo ay Qaramada Midoobay ka dhistay gobolka Amxaarada ee woqooyiga Itoobiya, tan iyo markii ay dhaceen weeraro isdaba joog ah bishii hore, kuwaas oo u badnaa burcad, sida ay wakiilada xerada u sheegeen wakaalada wararka ee Reuters todobaadkan.
Waxay markii hore ka soo carareen dagaal ka dhex qarxay ciidanka Suudaan iyo xoogaga taageerada degdega ah ee RSF bishii Abriil 2023 kaas oo horseeday gaajo ba’an qaybo ka mid ah dalkaas iyo eedeymaha isir sifeynta Darfur.
“Waxaan ka tagnay wadankeena sababtoo ah waxaan ka cabsanay rasaasta habowsan ee ciidamada iyo RSF,” mid ka mid ah dhalinyarada ayaa u sheegay wakaalada wararka ee Reuters.
“Waxaan magangalyo u raadinnay Itoobiya si aan nafteena u badbaadinno, haddana khatar la mid ah ayaa nagu soo wajahan.”
Waxa uu sheegay in uu markii hore ka soo tagay caasimadda Suudaan ee Khartoum, oo markaas xerooyinkaas ku jirtay, haddana uu gabaad ka dhiganayo meel kayn ah oo ay ku sugan yihiin qaxoonti ay isku deegaan yihiin oo ku sugan gobolka Axmaarada – halkaas oo ay malleeshiyooyinku dagaal kala duwan kula jiraan ciidammada dawladda federaalka Itoobiya.
Sawirro lagu soo diray WhatsApp iyo Telegram ayaa muujinayay guryo cooshado ka sameysan oo ka sameysan laamo iyo daamur, dad aad u tiro badan oo ay ku jiraan carruur badan ayaa fadhiya bannaanka waddo dhinaceeda ah. Reuters ayaa xaqiijisay taariikhda iyo goobta sawirada.
Si la mid ah dadka kale ee halkaasi ku sugan, wiilkan dhalinyarada ah ayaa ka gaabsaday in magaciisa la shaaciyo, isaga oo sheegay in uu ka baqayo aargoosi. Koontooyinkooda ayaa muujiyay fursad la’aanta soo wajahday qaxootiga Suudaan iyagoo hoy ka raadsanaya dalal ay ka jiraan colaado iyo gabaabsi.
Adeegga qaxoontiga iyo soo celinta ee dawladda Itoobiya kama jawaabin codsiyada faallooyinka. Horaantii bishii May waxa ay sheegtay in ay ku hawlan tahay qaxootiga si ay wax uga qabato arrimaha ammaanka iyo adeegga, in kasta oo agabku xaddidan yahay.
Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan qaxootiga ee UNHCR ayaa u gudbisay wakaaladda wararka ee Reuters warbixin ay soo saartay todobaadkii hore oo ay ku qiratay shilalka ammaanka iyo deegaanka “aad u adag” ee dhinaca ammaanka, iyadoo aan faahfaahin dheeraad ah laga bixin.
War-saxaafadeedka ayaa lagu sheegay in booliiska Itoobiya ay kordhiyeen roondada, ayna sii wadaan adeegyadii ay ka bixin jireen gudaha labada xero iyo inay ku dhiirri-galiyaan wax ay sheegtay in ku dhawaad 1,000 qof oo ka baxsan Awlala inay soo laabtaan.
Ma jirin qof isla markiiba la helay oo ka faallooda qiyaasta kala duwan ee tirada ku lug leh.
Dagaalka Suudaan ayaa abuuray barakacii ugu weynaa ee adduunka, iyadoo in ka badan 8.9 milyan oo qof ay ka carareen guryahooda. 2.1 milyan oo ka mid ah dadka ka tagay dalka, in ka badan 122,000 ayaa aaday Itoobiya, sida ay sheegtay hay’adda socdaalka adduunka.
Kooxda gargaarka ee Medical Teams International, oo xarun caafimaad ku leh meel u dhow xerooyinka Itoobiya, ayaa sheegtay in todobaadkii hore la dilay mid ka mid ah shaqaalahooda ka dib markii kooxo hubaysan ay rasaas ku fureen kolonyo.
‘Masiibo ka dib’
Qaxootiga hadda ku hoyda bannaanka xeryaha ayaa u sheegay wakaaladda wararka ee Reuters in dadka ay la kulmaan rabshado joogto ah.
“Dadku waa inay dooxada aadaan si ay u maydhaan oo dharka u dhaqdaan. Laakiin ama waa la dhacaa, waa la garaacaa, ama waa la afduubaa maalin walba,” ayuu yiri xubin ka mid ah guddiga hoggaanka xerada.
“Waxaan wajahaynaa masiibo ka dib masiibo,” ayay yiraahdeen.
Daacuunku wuxuu ku fiday Kumer, halkaas oo ugu badnaan uu jiray hal dhakhtar si uu u arko bukaanno, qaxooti badan iyo shaqaale gargaar, oo codsaday inaan la magacaabin, ayaa yidhi. Cunto gaarsiinta billaha ah ee ay bixiso U.N.
Barnaamijka Cunnada Adduunka waxa uu socdaa wax ka yar laba toddobaad, sida ay laba qaxooti u sheegeen Reuters.
Saddex qof oo qaxooti ah ayaa wakaaladda wararka ee Reuters u sheegay in ilaa 6,000 oo qof oo ka soo jeeda Kumer iyo Awlala ay si wada jir ah u ambabaxeen 1-dii May si ay ugu lugeeyaan 170 km (105 mayl) xarunta UNHCR ee magaalada Gonder ee Amxaarada si ay uga mudaaharaadaan xaaladooda.
Waxaa joojiyey booliska oo raadsaday meel kayn ah oo u dhow xerada Awlala, sida ay sheegeen saddexda qaxooti.
Qaar badan oo iyaga ka mid ah ayaa bilaabay 10 maalmood oo cunto-joojin ah oo ay uga cabanayeen xaalado ka dib markii sahaydu yaraatay, taas oo joojisay ka dib markii deeqo Suudaaniyiin ah ay ka yimaadeen dibadda, gargaarka kaliya ee ilaa hadda la helay, ayay saddexdani sheegeen.
Ilaa 2,000 oo ku haray Kumer ayaa u qaxay waddo weyn ka dib markii rag hubaysan ay rasaas ku bilaabeen xerada 1-dii Maajo, xubin ka tirsan guddiga iyo qaxooti kale ayaa sheegay. Dadkii markii dambe soo laabtay waxay heleen rasaas ka dhacday teendhooyinkii, waxayna sheegeen inay ku qanciyeen in raggaasi ay damacsanaayeen inay ka saaraan.
Shaqaalaha gargaarka oo codsaday in aan magacyadooda la adeegsan ayaa sheegay in amni darro iyo dhaqaale la’aan ay si weyn u carqaladeeyeen howlaha gargaarka.
Q.Midoobe waxay sheegtay in 400,000 oo doolar oo kaliya oo loogu talagalay maalgelinta qaxootiga Suudaan ee ku sugan Itoobiya la gaarsiiyay, waxay furtay tab cusub, rafcaan ka soo baxay, waxay furtay tab cusub oo ka badan $175 milyan.
Waxaa soo tebisay Nafisa Eltahir, warbixin dheeri ah oo uu diyaariyay Dawit Endeshaw oo jooga Addis Ababa iyo Milan Pavicic ee Gdansk; Tafatirka Aidan Lewis iyo Andrew Heavens