Dowladda Federaalka Soomaaliya ee uu hoggaamiyo Xasan Sheekh Maxamuud ayaa wajahaysa dhaleeceyn siyaasadeed oo la xiriirta sida loo qaybiyey xilalka muhiimka ah ee dalka, gaar ahaan hay’adaha amniga, maamulka caasimadda, xarumaha dhaqaalaha iyo jagooyinka diblomaasiyadeed.
Dooddan ayaa si gaar ah u taabanaysa beesha Abgaal, oo uu ka soo jeedo Xasan Sheekh Maxamuud .
Dadka dhaliilaya Villa Soomaaliya waxay ku doodayaan in awoodda siyaasadeed, maamulka iyo dhaqaalaha dalka ay ku urureen shaqsiyaad ka soo jeeda hal beel, taas oo keentay in beelo kale ay dareemaan in laga fogeeyey go’aanada muhiimka ah ee dalka.
Arrintan waxay kusoo beegmaysaa xilli dalka uu wajahayo khilaaf siyaasadeed oo culus, muran dastuur, is-afgaranwaa ku saabsan doorashada iyo go’aan Maxkamadda Sare oo la xiriira dhammaadka muddo-xileedka Madaxweynaha iyo Baarlamaanka.
Su’aasha taagan ayaa ah: haddii dowladda Soomaaliya ay sii waddo nidaam ay dad badani u arkaan mid awoodda ku ururinaya kooxo gaar ah, mustaqbalka dowladnimada dalka xaggee ku dambayn doonaa?
Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ka soo jeeda beesha Abgaal, gaar ahaan Waceysle. Arrintani waxay noqotay mid siyaasiyiinta iyo dadka falanqeeya awood-qaybsiga ay ku daraan doodda ku saabsan magacaabista madaxda dowladda.
Madaxweynuhu wuxuu leeyahay awood weyn oo ku saabsan jihada siyaasadeed ee dalka, magacaabista madaxda qaarkood iyo hoggaaminta hay’adaha dowladda, sida uu dhigayo nidaamka dastuuriga ah.
Dadka dhaliilaya maamulka Villa Soomaaliya waxay sheegayaan in xilalka muhiimka ah ee dowladda ay ku badan yihiin dad xiriir beeleed la leh Xasan Sheekh Maxamuud , taas oo ay ku tilmaamayaan awood-urursi siyaasadeed.
Liiska xilalka lagu sheegay inay Abgaal hayaan
Hay’adaha amniga iyo madaxtooyada,Taliyaha ciidamada madaxtooyada,Taliyaha ciidamada kuufi-sacabka,Taliye ku-xigeenka NISA,Taliyaha ciidamada taraafikada,Taliyaha ciidamada minishiibiyada,La-taliyaha la-dagaallanka argagixisada,La-taliyaha hubka sharci-darrada ah,Taliyaha NISA ee garoonka diyaaradaha Muqdisho,Maamulka caasimadda iyo hay’adaha dowladda,Guddoomiyaha gobolka Banaadir ahna duqa Muqdisho,Guddoomiyaha hay’adda maareynta musiibooyinka,Guddoomiyaha Maxkamadda Ciidamada Qalabka Sida,Guddoomiyaha Maxkamadda Gobolka Banaadir.Agaasimaha warfaafinta madaxtooyada.Maareeyaha tayadhawrka qaranka.Madaxa canshuuraha gobolka Banaadir.Guddoomiyeyaasha degmooyin ka tirsan Muqdisho,Dhaqaalaha iyo ganacsigaMaareeyaha dekedda Muqdisho.Madaxa maaliyadda garoonka diyaaradaha Muqdisho.Mas’uuliyiin la xiriira dhoofinta biraha.Mas’uuliyiin la xiriira dhaqaalaha qaadka Kenya.
Madaxda shirkadaha Sahal iyo shirkado kale oo lagu sheegay inay xiriir la leeyihiin Imaaraadka iyo Qatar.Guddoomiyaha Rugta Ganacsiga Soomaaliya.Diblomaasiyadda iyo maamulka siyaasaddaWasiir-dowlaha Arrimaha Dibadda.La-taliyaha arrimaha dibadda.Safiirro la sheegay inay gaarayaan siddeed.Qunsuliyado la sheegay inay gaarayaan kow iyo toban.Madaxweynaha maamulka Hirshabeelle.Guddoomiyeyaasha ururrada haweenka, dhalinyarada iyo xiriirka kubadda cagta.
Villa Soomaaliya waa xarunta ugu weyn ee go’aanada siyaasadeed ee dowladda Federaalka. Halkaas ayaa lagu sameeyaa magacaabista madaxda, waxaa lagu hagaa siyaasadda dowladda, waxaana lagu qabtaa kulamada muhiimka ah ee hoggaanka dalka.
Muqdisho waa xarunta dowladda Federaalka, waana magaalada ugu weyn dalka marka laga eego dhaqaalaha, maamulka iyo ganacsiga.
Guddoomiyaha gobolka Banaadir ahna duqa Muqdisho wuxuu leeyahay awood maamul oo muhiim ah, waxaana hoos yimaada degmooyin badan iyo adeegyo saameeya nolosha malaayiin qof.
Dukumenti ay Wasaaradda Isgaarsiinta Soomaaliya soo saartay 2023 ayaa xusay in saddex ka mid ah afartii guddoomiye ee ugu dambeeyey gobolka Banaadir ay ka tirsanaayeen Abgaal-Daa’uud.
Tani waxay tusaale u tahay saameynta taariikhiga ah ee Abgaal ku lahaa maamulka caasimadda. Hase yeeshee, waa in la kala saaraa xogta taariikhiga ah iyo cidda xilalka haysa maanta.
Hirshabeelle ayaa noqotay tusaale kale oo si weyn looga dareemay muranka awood-qaybsiga.
Maamulkaas oo ka kooban Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe ayaa muddo la tacaalayey khilaafyo ku saabsan sida labada gobol loogu qaybiyo awoodda siyaasadeed iyo tan maamul.
Madaxweynaha Hirshabeelle, Cali Cabdullaahi Xuseen Guudlaawe, ayaa lagu tilmaamay inuu ka tirsan yahay Abgaal. Daraasad ay USAID diyaarisay 2024 ayaa sheegtay in Abgaal uu taariikh ahaan awood siyaasadeed ku lahaa Jowhar, isla markaana jagooyin badan oo maamulka iyo amniga degmadaas ay hayeen shaqsiyaad ka soo jeeda beeshaas. Daraasaddu waxay sidoo kale xustay in guddoomiyaha degmada Jowhar uu ka tirsanaa Shiidle.
Arrintani waxay muujinaysaa in doodda awood-qaybsigu aysan ku koobnayn Villa Soomaaliya oo keliya, balse ay gaarto heerarka maamul-goboleedyada iyo degmooyinka.
Beelaha kale maxay uga caban karaan nidaamka?Dowlad kasta oo ku dhisan matalaad ballaaran waxay u baahan tahay in beelaha, gobollada iyo qaybaha kala duwan ee bulshada ay dareemaan inay qayb ka yihiin maamulka dalka.
Haddii beelaha qaar ay rumaystaan in laga reebay jagooyinka muhiimka ah, waxaa dhici karta in kalsoonidii ay ku qabeen dowladda ay yaraato.
Doodda Hirshabeelle ayaa tusaale u ah arrintan. Madaxweyne ku-xigeenka Hirshabeelle Yuusuf Axmed Hagar (Dabageed) ayaa Sebtembar 2026 Madaxweyne Xasan Sheekh ku eedeeyey inuu ka baxay ballan la xiriirtay matalaadda Hawadle ee hoggaanka maamulka.
Eedeyntaas waxay muujinaysaa in muranka awood-qaybsigu uu saameyn ku leeyahay xiriirka siyaasiyiinta iyo hoggaanka dowladda Federaalka.
Dhinaca kale, ma aha in tabashada beelaha lagu xalliyo in beel gaar ah laga mamnuuco xilalka. Qof kasta oo Soomaali ah wuxuu xaq u leeyahay inuu qabto xil kasta oo uu u qalmo. Waxa muhiimka ahi waa in habka magacaabista uu noqdo mid caddaalad iyo hufnaan ku dhisan.
Hay’adaha amniga: Halista ugu weyn ee awood-qaybsiga aan caddaaladda ahayn
Qaybta ugu xasaasisan ee eedeymaha la soo bandhigay waa hay’adaha amniga.NISA, booliska, ciidamada madaxtooyada, ciidamada taraafikada iyo hay’adaha kale ee amniga waxay leeyihiin awood toos ah oo saamayn ku leh nolosha shacabka iyo xasilloonida dalka.
Haddii ay bulshada ku abuuranto dareen ah in hay’adahaasi u adeegaan dano siyaasadeed ama beeleed, waxaa dhaawacmaya kalsoonida shacabka.
Ciidanka qaranku waa inuu noqdaa hay’ad qaran oo aan ku xirnayn beel, koox siyaasadeed ama dano shaqsiyeed. Askari kasta iyo sarkaal kasta waa inuu ku shaqeeyaa dastuurka iyo sharciga.
Waxaa muhiim ah in dowladda ay soo bandhigto hannaan cad oo lagu magacaabo taliyeyaasha, lagu qiimeeyo kartidooda, laguna xaqiijiyo in hay’adaha amniga ay matalaan qaranka oo dhan.
Dekedda Muqdisho iyo garoonka diyaaradaha Aadan Cadde waa laba ka mid ah xarumaha dhaqaalaha ee ugu muhiimsan dalka.
Waxaa intaas dheer maamulka canshuuraha, tayadhawrka, dhoofinta iyo xarumaha kale ee dakhliga dowladda.
Haddii eedeymaha sheegaya in xarumahaas ay gacanta ugu jiraan shaqsiyaad ka soo jeeda hal beel ay sax noqdaan, waxaa dhalanaya su’aalo ku saabsan hufnaanta maaliyadda iyo cidda ka faa’iideysanaysa fursadaha dhaqaale.
Laakiin arrintan laguma xaqiijin karo beesha qofka xilka haya oo keliya. Waxaa loo baahan yahay in la baaro qandaraasyada, habka shaqaaleysiinta, dakhliga hay’adaha, lahaanshaha shirkadaha iyo cidda go’aamada maaliyadeed qaadata.
Safiirrada iyo qunsuliyaduhu waxay metelaan Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, mana aha inay metelaan beel gaar ah.
Si loo xaqiijiyo tirada la sheegay, waxaa loo baahan yahay in la helo liiska safiirrada iyo qunsullada hadda xilalka haya, taariikhaha magacaabistooda iyo xog lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan matalaaddooda.
Doodda awood-qaybsiga ayaa kusoo beegmaysa xilli Madaxweyne Xasan Sheekh uu wajahayo khilaaf sharci iyo mid siyaasadeed oo la xiriira muddo-xileedkiisa.
Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ayaa 5-tii Nofeembar 2026 go’aamisay in muddo-xileedka Madaxweynaha uu dhammaaday 15-kii May 2026, halka muddo-xileedka labada aqal ee Baarlamaanka iyo Golaha Wasiirrada uu dhammaaday 14-kii Abriil 2026.
Maxkamaddu waxay dhinacyada siyaasadda siisay 30 maalmood si ay uga heshiiyaan qaabka doorashada, waxayna amartay in doorasho la qabto muddo 90 maalmood gudahood ah.
Go’aankaas wuxuu sidoo kale sheegay in xukuumaddu sii wadi karto hawlaha maalinlaha ah oo keliya inta laga gaarayo doorashada.
Hase yeeshee, Xeer Ilaaliyaha Guud ee Qaranka ayaa 6-dii Nofeembar diiday go’aanka maxkamadda, isagoo ku dooday inuusan lahayn awood sharci oo lagu dhaqan gelin karo. Dowladda Federaalka waxay ku adkeysanaysaa in wax-ka-beddelka dastuurka uu u oggolaanayo hoggaanka hadda jira inuu xilka sii hayo ilaa 2027.
Khilaafkan wuxuu sii kordhinayaa cadaadiska saaran Villa Soomaaliya, waxaana awood-qaybsiga iyo kalsoonida beelaha kale ay noqon karaan arrimo saameyn ku yeesha heshiis kasta oo siyaasadeed oo mustaqbalka la gaaro.
Xalka dhibaatada ma aha in Abgaal ama beel kale laga mamnuuco xilalka dowladda. Taasi waxay sii kordhin kartaa kala qaybsanaanta bulshada.
In dowladda ay soo bandhigto xogta madaxda hay’adaha qaranka iyo habka loo magacaabay.In la sameeyo qiimeyn madax-bannaan oo lagu cabbirayo matalaadda beelaha, gobollada iyo haweenka ee hay’adaha dowladda.
In magacaabista taliyeyaasha iyo madaxda hay’adaha amniga lagu saleeyo karti, aqoon iyo waayo-aragnimo.
In dekedda, garoonka diyaaradaha iyo hay’adaha dakhliga lagu maamulo hannaan hufan.
In khilaafaadka siyaasadeed lagu xalliyo wadahadal iyo heshiis qaran.
In la xoojiyo hay’adaha garsoorka si aanay ugu milmin loollanka siyaasadeed.
Soomaaliya waxay u baahan tahay dowlad aan lagu aqoonsan beesha madaxweynaha ama beesha taliyeyaasha, balse lagu aqoonsado sida ay u ilaaliso xuquuqda muwaadiniinta, u qaybsato fursadaha, u maamusho kheyraadka qaranka una xaqiijiso caddaaladda.