Soomaaliya ayaa ku jirta marxalad siyaasadeed, sharci iyo amni oo aad u xasaasi ah, iyadoo khilaafkii u dhexeeyay dowladda federaalka iyo mucaaradka uu gaaray hay’adihii ugu sarreeyay ee dalka, gaar ahaan Maxkamadda Sare. Muranka dastuurka, muddo-xileedka hay’adaha dowladda, xil-ka-qaadista Guddoomiyihii Maxkamadda Sare iyo kala aragti duwanaanshaha ku saabsan doorashada ayaa abuuray xaalad adag oo u baahan xal siyaasadeed iyo mid sharci.
Arrintan ma aha oo keliya khilaaf u dhexeeya Xasan Sheekh Maxamuud iyo siyaasiyiinta mucaaradka. Waxay taabanaysaa sharciyadda hay’adaha dowladda, madax-bannaanida garsoorka, nidaamka federaalka, mustaqbalka doorashada iyo wada-shaqeynta ciidamada amniga.
Su’aasha maanta taagan ayaa ah: Soomaaliya ma ku guuleysan doontaa inay khilaafkan ku xalliso wada-hadal iyo hannaan sharci ah, mise kala aragti duwanaanshaha siyaasadeed ayaa sii saameyn doona amniga iyo xasilloonida dalka?
Mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn ee xaaladda hadda taagan ayaa ah muranka ka dhashay wax-ka-beddelka dastuurka iyo muddo-kordhinta hay’adaha dowladda.
Dowladda federaalka ayaa ku doodaysa in wax-ka-beddelka dastuurka uu u oggolaanayo Madaxweynaha iyo Baarlamaanka inay xilka sii hayaan ilaa 2027. Mucaaradka iyo maamullada qaar ayaa diiddan in muddo-kordhintaas lagu dabaqo madaxda hadda xilka haysa, iyagoo ku doodaya in muddadii dastuuriga ahayd ay dhammaatay.
Khilaafka ayaa gaaray Maxkamadda Sare kaddib markii Madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed uu dacwad ka gudbiyey wax-ka-beddelka dastuurka iyo tallaabooyinka ka dhashay.
5-tii Nofeembar 2026, Maxkamadda Sare ayaa soo saartay go’aan sheegaya in muddo-xileedka Madaxweynaha uu dhammaaday 15-kii May 2026, halka muddo-xileedka Baarlamaanka uu dhammaaday 14-kii Abriil 2026. Maxkamaddu waxay dhinacyada siyaasadda siisay 30 maalmood inay ku heshiiyaan hannaan doorasho, iyadoo doorashada lagu qabto 90 maalmood gudahood.
Dowladda federaalka ayaa diidday go’aanka maxkamadda, iyadoo Xeer Ilaaliyaha Guud uu ku dooday in maxkamaddu aysan si sax ah u maareyn diidmooyinkii sharci ee dowladda. Sidaas darteed, dalka waxaa ka jira laba mowqif oo sharci oo iska soo horjeeda: Maxkamadda Sare oo sheegtay in muddo-xileedku dhammaaday iyo dowladda oo ku adkeysanaysa in hay’adaha hadda jira ay xilka sii hayn karaan ilaa 2027.
Arrinta sii murjisay xaaladda ayaa ahayd xil-ka-qaadista Guddoomiyihii Maxkamadda Sare, Dr. Baashe Yuusuf Axmed, oo Madaxweyne Xasan Sheekh uu ku dhawaaqay 4-tii Nofeembar, isaga oo xilkaas u magacaabay Ibraahim Iidle Suleymaan.
Madaxtooyada ayaa sheegtay in tallaabadaasi la xiriirtay cabashooyin laga muujiyey maamulka garsoorka iyo baahida loo qabo dib-u-habeyn lagu sameeyo hay’adaha cadaaladda.
Hase yeeshee, Maxkamadda Sare ayaa maalintii xigtay sheegtay in xil-ka-qaadista Baashe aysan sharci ahayn, iyadoo ku doodday in Madaxweynaha uusan keligiis awood ugu lahayn inuu xilka ka qaado guddoomiyaha maxkamadda.
Baashe Yuusuf ayaa sidoo kale sheegay inuusan ammaan ku dareemayn Muqdisho, isagoo ku eedeeyay dowladda inay ciidamo geysay xarunta Maxkamadda Sare. Tirada ciidamada uu sheegay iyo faahfaahinta dhacdooyinka qaarkood si madax-bannaan looma xaqiijin. Dowladda ayaa dhankeeda sheegtay in xil-ka-qaadista ay la xiriirtay dib-u-habeynta garsoorka.
Khilaafkan wuxuu dhalinayaa su’aalo waaweyn oo ku saabsan cidda sharci ahaan hoggaaminaysa Maxkamadda Sare iyo sida loo ilaalinayo madax-bannaanida garsoorka.
Qodobka kale ee xuddunta u ah khilaafka ayaa ah qaabka doorashada Soomaaliya.
Xasan Sheekh Maxamuud iyo dowladdiisa waxay taageerayaan nidaam doorasho oo shacabka si toos ah codkooda u dhiibtaan, si looga gudbo nidaamkii ay ergooyinka beeluhu door ku lahaayeen xulashada xildhibaannada.
Mucaaradka iyo maamullada Puntland iyo Jubaland ayaa su’aalo ka keenay habka loo marayo isbeddelkaas, iyagoo ku doodaya in doorashooyinka iyo wax-ka-beddelka dastuurka aan lagu sameyn karin hannaan aan heshiis siyaasadeed laga gaarin.
Khilaafku wuxuu sidoo kale ku saabsan yahay cidda maamulaysa doorashada, waqtiga la qabanayo iyo qaabka loo xaqiijinayo in dhammaan dhinacyada siyaasadeed ay ku kalsoon yihiin natiijada.
Haddii aan la helin heshiis ku saabsan qaabka doorashada, waxaa sii adkaan karta in la helo hannaan ay ku wada qanacsan yihiin dowladda, mucaaradka iyo dowlad-goboleedyada.
Xaaladda siyaasadeed waxay sidoo kale saameyn ku yeelan kartaa amniga dalka, gaar ahaan xilli ciidamada dowladda ay dagaal kula jiraan Al-Shabaab.
Dowladda Soomaaliya waxay weli wajahaysaa weerarro iyo hawlgallo ay kooxda Al-Shabaab ka fuliso meelo kala duwan oo dalka ah. Sidaas darteed, khilaafka siyaasadeed wuxuu abuurayaa su’aal ku saabsan sida loo ilaalinayo wada-shaqeynta ciidamada, hay’adaha sirdoonka iyo maamulka gobollada.
Walaaca ugu weyn ayaa ah in kala aragti duwanaanshaha siyaasadeed uu saameeyo isku-duwidda amniga, gaar ahaan haddii ciidamada dowladda lagu dhex daro loollanka siyaasadeed.
Warbixinta Associated Press ayaa xustay in khilaafka siyaasadeed uu dhaawici karo wada-shaqeynta ciidamada amniga, xilli Al-Shabaab ay weli weerarro ka fuliso Muqdisho iyo magaalooyin kale. Waxaa sidoo kale jira isbeddello ku socda joogitaanka ciidamada Midowga Afrika iyo qorshaha bixitaanka ciidamada Uganda, taas oo su’aalo ka dhalisay cidda buuxin doonta kaalinta amni ee saldhigyada qaarkood.
Madaxtooyada Soomaaliya ayaa hadda wajahaysa cadaadis siyaasadeed oo la xiriira go’aanka Maxkamadda Sare, mowqifka mucaaradka iyo muranka ku saabsan muddo-xileedka hay’adaha dowladda.
Dowladdu waxay ku adkeysanaysaa in hannaanka doorashada iyo isbeddelka dastuurka ay yihiin qorsheyaal lagu doonayo in dalka loo jiheeyo doorasho qof iyo cod ah. Mucaaradku se waxay ku doodaan in isbeddelladaas ay u baahan yihiin heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.
Dhinacyada waxaa looga baahan yahay inay caddeeyaan mowqifyadooda, isla markaana ay shacabka u sharxaan waddada sharci iyo siyaasadeed ee ay doonayaan in dalka lagu maamulo.
Arrin kale oo xaaladda sii xasaasi ka dhigaysa ayaa ah dhammaadka howlgalka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, UNTMIS, kaas oo soo afjarmay 31-kii Oktoobar 2026.
Howlgalkan ayaa muddo dheer door ku lahaa taageerada geeddi-socodka siyaasadda, wada-hadallada dowladda iyo mucaaradka iyo dhismaha hay’adaha dowladda.
Dhammaadka howlgalka ayaa imaanaya xilli uu jiro khilaaf siyaasadeed oo u baahan dhexdhexaadin. Sidaas darteed, waxaa muhiim ah in dhinacyada Soomaaliyeed ay helaan hannaan ay ku wada heshiin karaan oo lagu fududeynayo wada-hadallada.
Xaaladda Soomaaliya waxay hadda leedahay dhowr arrimood oo go’aamin kara jihada ay xaaladdu u socoto.
Tan koowaad waa in dowladda iyo mucaaradku ku heshiiyaan hannaan doorasho oo cad, kaas oo qeexaya waqtiga doorashada, cidda maamulaysa iyo sida loo xaqiijinayo ka qaybgalka dhammaan dhinacyada.
Tan labaad waa in la helo xal sharci oo lagu kala caddeeyo muranka ka taagan go’aanka Maxkamadda Sare iyo xil-ka-qaadista Baashe Yuusuf. Haddii dhinacyadu mid walba ku adkaysto mowqifkiisa, waxaa sii adkaan karta in la helo kalsooni hay’adeed.
Tan saddexaad waa in ciidamada amniga laga ilaaliyo loollanka siyaasadeed, lana xaqiijiyo in hawlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab iyo ilaalinta shacabka aysan saameyn ku yeelan khilaafaadka siyaasadeed.
Tan afraad waa in dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyadu dib u dhisaan xiriirkooda, maadaama heshiis siyaasadeed oo aanay qayb ka ahayn maamullada xubnaha ka ah federaalka uu wajihi karo caqabado fulineed.
Waxaa hadda muhiim ah in la ogaado in dowladda iyo mucaaradku ka qayb geli doonaan wada-hadallada doorashada, isla markaana ay ka heshiin doonaan qaabka loo maareynayo khilaafka dastuurka.
Waxaa sidoo kale la sugayaa jawaab sharci oo ku saabsan go’aanka Maxkamadda Sare iyo muranka xilka guddoomiyaha maxkamadda.
Dhanka amniga, waxaa la eegayaa in khilaafka siyaasadeed uusan saameyn ku yeelan ciidamada, gaar ahaan xilligan ay socdaan isbeddellada ku saabsan taageerada ciidamada Midowga Afrika iyo dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.